(Тамақтану - қан айналымы жүйесі ауруларының басқарылатын қауіп факторы)
Қан айналымы жүйесі ауруларының дамуына ықпал ететін қауіп факторлары басқарылмайтын (немесе модификацияланбайтын) және басқарылатын (немесе модификацияланатын) факторлар болып бөлінеді.
Қан айналымы жүйесі ауруларының басқарылмайтын қауіп факторлары адамның қандай да бір медициналық немесе мінез-құлық әдістерімен өзгертуге, жоюға немесе түзетуге келмейтін адамның биологиялық және демографиялық ерекшеліктері. Оларға мыналар жатады:
-
жасына қарай - еркектерде 45 жастан кейін және әйелдерде 55 жастан кейін жүрек-қан тамыры апаттарының қаупі едәуір артады;
-
жынысына қарай:
- ер адамдар генетикалық тұрғыдан жүрек және қан тамырлары ауруларының ерте дамуына неғұрлым бейім;
- әйелдер менопауза басталғанға дейін табиғи гормоналды фонмен (эстрогендермен) қорғалған, алайда климакстан кейін олардағы қауіп-қатер көрсеткіштері ерлердің көрсеткішіне жетеді, кейде тіпті басым болады;
-
тұқым қуалаушылық (генетикалық бейімділік) – бірінші дәрежелі жақын туыстарында аурудың болуы.
Қан айналымы жүйесі ауруларының басқарылатын қауіп факторлары — бұл инфаркт, инсульт және басқа да жүрек-қантамыр патологияларының қаупін төмендету үшін адам өзгерте алатын, бақылай алатын немесе толығымен болдырмайтын өмір салтының ерекшеліктері мен денсаулық көрсеткіштері. ДДҰ-ның (Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы) мәліметі бойынша, жүрек және қан тамырлары ауруларының дамуының барлық жағдайларының жартысынан астамы дәл осы басқарылатын факторларға тиесілі.
Теңгерімсіз тамақтану (дұрыс тамақтану қағидаларының сақталмауы) қан айналымы жүйесі ауруларының (ҚАЖА) дамуындағы басты басқарылатын (модификацияланатын) қауіп факторы болып табылады. Жастан, жыныстан немесе тұқым қуалаушылықтан айырмашылығы, адамның тамақтану тәртібін толығымен бақылауға және реттеуге болады. Халықаралық зерттеулерге сәйкес, жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын өлім-жітім жағдайларының үштен бірінен астамы тікелей қоректік факторлармен, атап айтқанда, тұздың шамадан тыс көп болуымен, сондай-ақ дәнді дақылдардың, көкөністер мен жемістердің жеткіліксіз тұтынылуымен байланысты.
Дұрыс тамақтанбау қан тамырлары жүйесін біртіндеп зақымдайтын және жүрек-қан тамырлары ауруларының дамуына ықпал ететін «аралық қауіп факторлары» тізбегін тудырады:
-
lислипидемия және атеросклероз - қаныққан майлар мен транс-майлардың артық болуы «жаман» холестерин (ТЖЛП) деңгейін жоғарылатады, бұл атеросклеротикалық түйіндердің (бляшкалардың) түзілуіне әкеледі;
-
Артериялық гипертензия - ас тұзын шамадан тыс тұтыну ағзада сұйықтықты іркілтеді және артериялардың түйілуін (спазмын) тудырып, қан қысымын көтереді;
-
Семіздік және қант диабеті - тез қорытылатын көмірсуларға бай рацион висцеральды майдың өсуіне және инсулинге төзімділікке (инсулинорезистенттік) әкеледі, бұл инфаркт пен инсульт қаупін бірнеше есе арттырады.
-
Дислипидемия және атеросклероз - қаныққан майлар мен трансмайларды шамадан тыс тұтыну «зиянды» холестерин (ТТЛП) деңгейін көтереді. Бұл қан тамырларында атеросклероздық түйідақтардың (бляшкалардың) түзілуіне әкеледі.
-
Артериялық гипертензия - ас тұзын шамадан тыс тұтыну ағзада сұйықтықтың іркілуіне және артериялардың түйілуіне (спазмына) себеп болып, қан қысымының жоғарылауына әкеледі
-
Семіздік және қантты диабет - тез сіңетін (қарапайым) көмірсуларға бай тамақтану висцеральды майды көбейтеді және инсулинге төзімділікті (резистенттілікті) дамытады. Бұл инфаркт пен инсульт қаупін айтарлықтай арттырады.
Жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін азайту үшін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) және Халықаралық кардиологиялық қауымдастық жерорта теңізі диетасының қағидаларын ұстануға кеңес береді:
- калий мен магнийдің (қан қысымын бақылау үшін), сондай-ақ антиоксиданттар мен талшықтардың қайнар көзі болып табылатын көкөністер мен жеміс-жидектерді күнделікті кемінде 500 г тұтынуға негізделген;
- тұзды су балығында (аптасына 2-3 рет тұтынылады) және өсімдік майларында кездесетін полиқанықпаған майлар триглицерид деңгейін төмендетеді және тамыр қабырғаларын қабынудан қорғайды;
- күрделі көмірсуларды тұтыну: мысалы, тұтас дәнді нан, сұлы, қарақұмық және бұршақ тұқымдастар;
- натрийді шектеу: тұзды тұтынуды шектеу тәулігіне 5 граммға (1 шай қасық) дейін - бүйрекке түсетін жүктемені азайтады, тамыр қабырғаларындағы ісінуді азайтады және қан қысымын қалыпқа келтіруге көмектеседі;
- қантты шектеу: тәттілерді, өңделген тағамдарды және фаст-фудты тұтынуды азайту қан тамырларының ішкі қабатын (эндотелий) глюкозаның зақымдануынан қорғайды.
Қауіп-қатерді басқаруға арналған практикалық қадамдар
-
Жасырын тұзды бақылау - шұжық өнімдері, чипсы, дайын тұздықтар және консервіленген тағамдар сияқты өнімдерді рационыңыздан алып тастаңыз, себебі олардың құрамында натрий мөлшері тым жоғары болады.
-
«Тәрелке ережесі» - әрбір негізгі тамақтану кезінде тәрелкеңіздің жартысы жаңа піскен немесе бұқтырылған көкөністер мен көк шөптерден тұруы тиіс.
-
Тағам дайындаудың қауіпсіз әдістері - майға қуырудың орнына, тағамды пеште пісіру, қайнату немесе буда пісіру әдістерін қолданыңыз.
МАҢЫЗДЫ! Тамақтану әдеттерін өзгерту тек бар патологиялардың дамуын тежеп қана қоймай, жүрек-қан тамырлары жүйесіне қатысты алғашқы кардиоваскулярлық апаттардың алдын алуға көмектеседі.
Тамақтану тәртібін өзгерту - ұзақ мерзімді стратегия.
